In een plantsoentje vlak bij mijn vorige huis stond een groepje berkenbomen. Ik was al zo’n 10 jaar langs deze bomen gefietst zonder ze op te merken, tot de dag dat ik er langs fietste toen er onweer dreigde. De lucht achter de bomen was loodzwaar en diep donkergrijs, maar op de bomen scheen de zon, waardoor de herfstbladeren van de drie berken felgeel afstaken tegen de lucht en de witte, onregelmatige stammen licht leken te geven. Ik ben afgestapt en heb vijf minuten ademloos gekeken, tot de zon achter een wolk verdween. Sindsdien zie ik het bomengroepje met heel andere ogen. Elke dag zagen ze er totaal anders uit!

Iedereen heeft zijn eigen manier van kijken, die sterk afhankelijk is van persoonlijke omstandigheden. Je ziet wat je wílt zien, en het is dus heel goed mogelijk dat iemand die naast je staat iets heel anders ziet!

Ook bij het kijken naar kunst kijk je op jouw persoonlijke manier. Wat dacht jij toen je het kunstwerk aan het begin van dit artikel zag?

  • Ben jij bang voor spinnen? Dan moet zo’n uitvergrote spin een gruwel voor je zijn, je krijgt misschien hartkloppingen of de neiging om weg te lopen.
  • Ben je super geïnteresseerd in insecten? Dan kijk je misschien of het dier anatomisch klopt (ja, ik weet dat spinnen officieel geen insecten zijn)
  • Ben je opgegroeid met een moeder die elk spinnetje zorgvuldig naar buiten bracht en lief toesprak? Dan kreeg je misschien vertederde gevoelens bij dit kunstwerk.


Deze spin is een kunstwerk van Louise Bourgeois, een kunstenares die ik erg bewonder. In de tuin van het Rijksmuseum in Amsterdam waren deze zomer beelden van haar te zien, waaronder een paar spinnen. Louise Bourgeois zag in de spin haar moeder, want “net als de spin was mijn moeder een wever”, zegt ze. Haar moeder had de leiding over het tapijtenrestauratie-atelier van de familie. Weer een heel andere invalshoek!

Iedereen kijkt dus op zijn eigen manier. Wat jij in een kunstwerk ziet, hangt af van heel veel factoren, die samen jouw waarnemingsfilter vormen. Belangrijke invloeden op jouw manier van kijken zijn onder andere:

  • Waar je opgegroeid bent en waar je woont
  • Je opvoeding, de mening van je ouders, de ideeën van vrienden
  • Je geloof, je normen en waarden, je politieke opvattingen
  • Je opleiding, je beroep, je ambities, je mislukkingen
  • Je fysieke toestand, je gezondheid of ziekte
  • Je huidige gemoedstoestand (heb je bijvoorbeeld honger?)


Andersom geldt het ook voor mensen die jouw kunstwerken bekijken. Wat zij zien, is misschien helemaal niet wat jij hebt bedoeld! Is dat erg? Nee, dat kun je niet voorkomen. Je kunt jezelf zo goed mogelijk uitdrukken met beeldtaal, maar je hebt geen invloed op iemands waarnemingsfilters.

Ken je het Youtube-filmpje van de detective die een moord oplost? (Test your awareness: whodunnit? https://www.youtube.com/watch?v=ubNF9QNEQLA). In een filmpje van 1 minuut veranderen 21 dingen en ook al weet je dit van tevoren, ik wed dat je er maar één of twee zelf ontdekt. Gelukkig laat de tweede minuut van het filmpje zien wat je allemaal hebt gemist. Pas dan heb je door hoe ontzettend weinig je hebt opgemerkt.

Je kunt je waarnemingsfilters wel verruimen en jezelf aanleren objectiever te kijken. Je hangt aan wat je ziet al snel een oordeel, je interpreteert het, maar dat hoeft niet de waarheid te zijn. Het is jouw waarheid op dat moment. Maar zoals ik de drie berken opeens heel anders ben gaan bekijken (van onbetekenende plantsoenvulling naar steeds veranderende schoonheid), kun jij ook je observatievermogen vergroten. Begin eens met aandachtiger en geconcentreerder naar kunstwerken te kijken. Dan ga je vanzelf ook anders naar de wereld om je heen kijken!

Laat je me eens weten hoeveel veranderingen je zelf in het detective-filmpje hebt gevonden? En of je (net als ik) gechoqueerd was over hoeveel je had gemist? Ik ben heel benieuwd!