Een zin uit mijn ‘creatieve fitnesstips’ van vorige week lokte reacties uit: ‘kunst is niet functioneel’. Ik had er tussen haakjes achter gezet: ‘maar kan wel nut hebben’. De opmerkingen die ik daarover kreeg, waren onder andere: ‘Kunst is zeer functioneel in mijn ogen’, ‘Een architect die een huis bouwt kan voor mij net zo een kunstenaar zijn als iemand die schildert’ en ‘Er is een nieuw museum op het station in Haarlem, met prachtige lampen, vazen en meubels. Is dat geen kunst?’
Architectuur, meubels, vazen en andere gebruiksvoorwerpen die een artistiek ontwerp hebben, noem je in het algemeen toegepaste kunst of design, in tegenstelling tot ‘vrije’ kunst. Er zit dus nog wel het woord ‘kunst’ in, maar er staat een ander woord voor. Ik heb dit onderscheid niet bedacht, maar ben het er wel mee eens.
Film, theater, dans, muziek, literatuur en beeldende kunst zijn ‘vrije’ kunstvormen. De kunstwerken hebben geen gebruiksfunctie, maar ze hebben wel een ander nut. In het algemeen kun je zeggen dat kunstwerken je anders naar de wereld laten kijken, op welke manier dan ook. Kunst prikkelt je brein, verruimt je blik. Kunst kan een tijdsbeeld weergeven, emoties oproepen, aandacht vragen voor maatschappelijke of culturele kwesties of de wereld mooier maken.
Aan de kunstacademies kun je kiezen uit vele beeldende studierichtingen (mode, fotografie, grafisch ontwerp, architectuur enzovoort), en daarnaast is er meestal één studierichting ‘beeldende kunst’ of ‘fine art’. Hieruit blijkt dat al die toegepaste kunstrichtingen wel degelijk op een kunstacademie als kunstvorm worden beschouwd.
Bij design of toegepaste kunst wordt altijd rekening houden met de functionaliteit de gebruikseigenschappen van het voorwerp. Je moet prettig in het huis kunnen wonen (architectuur), comfortabel in de stoel kunnen zitten (meubeldesign) en de tekst goed kunnen lezen (grafisch design).
Toegepaste kunst maken vergt een heel andere manier van denken dan vrije kunst. Aan de ene kant is het moeilijker, doordat het werk aan een aantal voorwaarden moet voldoen die de vorm mogelijk beperken, aan de andere kant geven die gebruikseisen ook veel houvast en beperken ze de mogelijkheden, waardoor de creativiteit van de maker gericht wordt. Vrije kunst is totaal vrij, wat een heel fijn uitgangspunt kan zijn qua mogelijkheden, maar waarbij de maker meer keuzes zelf moet maken en nergens houvast heeft.
Een architect die huizen bouwt waarin je niet kunt wonen, is eerder een kunstenaar (zoals Thierry Lechanteur AI-huizen ontwerpt, zie de foto hierboven). De kunstenares Mona Hatoum ontwierp een rolstoel met messen als handvatten, waardoor degene die de rolstoel duwt zijn/haar handen opensnijdt bij het duwen. Duidelijk een kunstwerk met symbolische betekenis en geen functionele rolstoel. Over tatoeages kunnen we twisten; ik zou dat zelf onder kunst scharen, omdat het in feite schilderen op een ander soort ondergrond is.
Dan heb je nog andere woorden en uitdrukkingen waarin het woord ‘kunst’ voorkomt, bijvoorbeeld ‘levenskunst’, ‘de kunst van het verbinden’, ‘ de kunst van het motoronderhoud’. Hier wordt het woord ‘kunst’ naar mijn idee gebruikt om aan te geven dat je hierin een meester kunt worden door (net als kunstenaars) goed te observeren, je verbeelding te gebruiken en met veel toewijding te oefenen.
Misschien is dat een mooie voorlopige conclusie: kunstenaarschap kun je op elk levensgebied bereiken met observatie, verbeeldingskracht en toewijding. Zolang de kunst een directe functie in het dagelijks leven heeft, noemen we het toegepaste kunst. Is het totaal vrij, puur als expressie of met een esthetisch doel maar geen enkele gebruiksfunctie, noemen we het vrije kunst.
Het is een kwestie van naamgeving. Omdat ik over vrije beeldende kunst schrijf, schrijf ik over kunst zonder gebruiksfunctie. Bij vrije kunst moet je op een andere manier denken dan bij andere kunstvormen en komen er andere hindernissen op je pad. Misschien ben je het daar niet mee eens, en dat is prima. Ik schrijf gewoon mijn mening op; ik heb echt niet altijd gelijk en ik kan ook wel eens van mening veranderen.
Denk jij hier anders over? Ben benieuwd!