Wanneer is een tekening ‘kunst’? Of wanneer is een quilt een ‘artquilt’?
Kunst is en blijft een vaag begrip. Kunst heeft in elk geval geen nut in het dagelijks leven, in tegenstelling tot een tekening die een illustratie in een lesboek is, of een quilt die je als deken gebruikt om ’s avonds lekker onder weg te kruipen. Kunst is niet functioneel, je kunt er niets mee doen (al kan kunst zeker nut hebben).
Neem nou botanisch tekenen. Daarmee kun je alle kanten op. Aan de ene kant kan een precieze tekening van een plant of bloem een illustratie zijn in een plantenencyclopedie, aan de andere kant kan het een kunstwerk in een gerenommeerd museum zijn.
De botanisch tekenaar kijkt naar de plant en geeft die zo precies en duidelijk mogelijk weer. Hoe maak je van een botanische tekening een kunstwerk?
Een kunstenaar zal bij het tekenen van een bloem of plant niet alleen letten op het secuur weergeven van bloem of plant, maar tegelijkertijd rekening houden met alle beeldelementen, die er een gaaf kunstwerk van kunnen maken:
- hij deelt het beeldvlak bewust in, arrangeert, laat delen van planten wel of niet zien, zodat de kijker een blik wordt gegund op de visie van de kunstenaar op de plant,
- hij legt de nadruk op bepaalde aspecten van de plant, zoals de geometrie, de vergankelijkheid, kleurenrijkdom, het ritme of de kronkeling in de plant, en accentueert die,
- hij kiest verrassende kleurcombinaties, plaatst de vormen in een compositie die de aandacht blijft vragen en die de kijkersblik rondstuurt door het werk heen,
- hij wisselt licht en donker zo af, dat het een krachtige beeldstructuur vormt die visueel prikkelt,
- hij zorgt ervoor dat de tekening interessant blijft als je er langer naar kijkt, bijvoorbeeld door structuren die vragen om dichterbij te komen kijken of andere verrassende details.
De kunstenaar kijkt vooral naar de esthetische aspecten van de tekening, de botanisch tekenaar vooral naar de gelijkenis. De botanisch tekenaar maakt een mooie en kloppende weergave van de plant; de kunstenaar maakt een kunstwerk waarin een aspect van de plant een rol speelt.
In mijn persoonlijke ‘definitie’ van kunst moet een kunstwerk in elk geval iets bijzonders in zich hebben, waardoor ik op een andere manier ga kijken of denken. Een ingebouwde verrassing dus, waardoor ik nieuwe associaties krijg en het meer is dan ‘een mooi plaatje’.
Wat doe jij: maak je ‘mooie plaatjes’ of maak je ‘kunst’? Laat ik daar meteen bij zeggen: het is allebei helemaal oké, het één is niet beter dan het ander. Een botanisch tekenaar is niets beter of slechter dan een kunstenaar, en zowel ‘prachtige plaatjes’ als ‘kunst’ maken de wereld een beetje mooier.
‘Beter’ of ‘slechter’ hebben veel te maken met je verwachtingen of overtuigingen wanneer iets ‘goed’ is. Een mooie technische tekening maken en daar veel plezier aan beleven is net zo ‘goed’ als een kunstwerk voor in een galerie maken; het is maar wat je het liefste doet. Maar het is wel leuk om je ervan bewust te zijn waar je het meeste plezier aan beleeft.
En soms komen de botanische tekeningen ook in een museum terecht, als ze bijzondere esthetische kwaliteiten hebben. Dit geldt bijvoorbeeld voor de tekeningen van Maria Sibylla Merian en Ernst Haeckel (van de boeken ‘Art forms in nature’) maar ook voor de botanische foto’s van Karl Blossfeldt.
En, weet je het al? Maak je ‘mooie plaatjes’ of maak je kunst? Ik ben benieuwd!